مسئله گستردگی دولت!

یادداشت روز به قلم علی اکبر مختاری؛

مسئله گستردگی دولت!

رئیس‌جمهور در جلسه شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان اردبیل بیان کردند: سرانه‌ای که برای برخی از کارمندان در سال هزینه می‌شود ۱۷۰ میلیارد تومان است! ایشان تأکید کردند با ادغام برخی ادارات می‌توان صرفه‌جویی کرد؛ اداراتی که هیچ درآمدی برای دولت ندارند و صرفاً هزینه‌زا هستند، باید مورد بازنگری قرار گیرند. این سخنان از سوی عالی‌ترین مقام اجرایی کشور نشان‌دهنده بحران بزرگی در هدررفت منابع و ناکارآمدی سیستم بروکراسی است.

یکی از چالش‌های ساختاری و مزمن در نظام حکمرانی ایران، پدیده «دولت عظیم و ناکارآمد» است. این مسئله ابعاد گوناگونی دارد: گستردگی غیرضروری حوزه‌های دخالت دولت، بوروکراسی پیچیده و زمان‌بر، تداخل منافع شخصی، حب‌وبغض‌ها و گرایش‌های فردی کارگزاران در فرآیندهای تصمیم‌گیری و اجرا. این عوامل در کنار هم، کارایی سیستم را به شدت کاهش داده، هزینه‌های مبادله را افزایش داده و به بحران ناکارآمدی سیستمیک دامن زده‌اند.

فناوری‌های دیجیتال و هوش مصنوعی نه به عنوان یک راه‌حل جادویی، بلکه به عنوان مجموعه‌ای از ابزارهای توانمندساز می‌توانند با شفاف‌سازی، خودکارسازی و داده‌محور کردن فرآیندها، به حل این معضل کمک کنند.

یکی از این موارد در عصر جدید، به‌کارگیری هوش مصنوعی برای خودکارسازی فرآیندهاست. می‌توان از نرم‌افزارهای تخصصی برای انجام وظایف تکراری و قاعده‌مند مانند ورود داده‌ها، بررسی کامل بودن پرونده‌ها، استخراج اطلاعات از فرم‌ها و ارسال پیام‌های خودکار استفاده کرد. این امر حجم کار کارمندان را کاهش داده، خطای انسانی را به حداقل می‌رساند و نیروی انسانی را برای کارهای پیچیده‌تر و تحلیل‌محور آزاد می‌کند. همچنین استقرار چت‌بات‌های هوشمند در پلتفرم‌های خدمات الکترونیک برای پاسخگویی به سؤالات متداول شهروندان، راهنمایی در پر کردن فرم‌ها و ثبت درخواست مجوزها، روند امور را تسهیل کرده و از حجم تماس‌های تلفنی و مراجعات حضوری – که بخش عمده‌ای از بوروکراسی را تشکیل می‌دهند – می‌کاهد.

مسئله اساسی دیگر در دولتداری، کاهش تأثیر منافع شخصی و حب‌وبغض از طریق شفافیت و داده‌محوری است. هسته اصلی مشکل، دخالت روابط شخصی در فرآیندهای حکمرانی است. فناوری می‌تواند با جایگزین کردن قاعده و داده به جای رابطه، این میدان را تعدیل کند. مزیت سیستم‌های تصمیم‌یار هوش مصنوعی، ارزیابی عادلانه متقاضیان است. می‌توان از هوش مصنوعی برای غربالگری اولیه متقاضیان خدمات دولتی، صدور مجوزهای کسب‌وکار، بررسی درخواست‌ها یا تخصیص یارانه بر اساس شاخص‌های عینی و از پیش تعریف‌شده بهره گرفت. این سیستم‌ها برخلاف انسان، گرفتار تعصب، خستگی یا روابط شخصی نمی‌شوند.

البته مشکل گستردگی دولت و نفوذ منافع شخصی یک شبه حل نخواهد شد. اما هوش مصنوعی و فناوری، ابزارهای قدرتمندی برای آغاز یک تحول تدریجی هستند. محور اصلی این تحول، گذار از حکمرانی مبتنی بر رابطه و کاغذ به حکمرانی مبتنی بر داده، شفافیت و قاعده است. اجرای موفق این راهکارها نیازمند راهبردی بلندمدت، عزم ملی و مشارکت بخش خصوصی و دانشگاهی است. در صورت تحقق، می‌توان امیدوار بود که هزینه‌های حکمرانی کاهش یابد، عدالت و کارایی افزایش پیدا کند و اعتماد عمومی به نظام اداری کشور ترمیم شود.

payamgooyesemnan