اندیشه اصلاحات، دستور کار ندارد!

یادداشت روز به قلم علی اکبر مختاری؛

اندیشه اصلاحات، دستور کار ندارد!

یکی از پدیده های مورد بحث اندیشمندان و ناظران سیاسی دوگانه اصلاح یا انقلاب است. همیشه تحول خواهی و تغییر از طریق اصلاح یا انقلاب ایجاد شده است و از گذر این دو پدیده جوامع در ابعاد مختلف سیاسی،اقتصادی و اجتماعی رشد یافته اند. از اصلاحات امیرکبیر تا اصلاحات ارضی و گفتمان دولت اصلاحات و انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی نمونه هایی از تحول خواهی جامعه ایران است. مسلما اصلاحات از درون سیستم و بصورت مرحله ای ، دراز مدت و با طرح و برنامه پیش می رود ولی انقلاب به سبب انسداد، کوتاه مدت و با خشونت رخ می دهد. چنانچه نخبگان در هر نظام سیاسی هوشمندانه عمل نکنند و در اجرای اصلاحات موفق نباشند در دام بحرانها و تنش ها افتاده و با پدیده انقلاب روبرو خواهند شد. با فرا رسیدن دوم خرداد گذشته پرماجرای دولت اصلاحات در جمهوری اسلامی زنده می شود و پرسش اساسی که به اذهان متبادر است اینکه آیا گفتمان اصلاحات با شعاری که گاها تکرار می شود ( اصلاح طلب- اصولگرا دیگه تموم ماجرا) به انزوا رفته است یا تفکر اصلاحات می تواند مجددا خود را بازیابی کند. آیا اصلاحات مرده است یا اصلاحات به عرصه سیاست باز میگردد؟

اندیشمندان علوم اجتماعی نقد های فراوانی بر جنبش های اصلاح طلبانه دارند و دلایلی مختلفی در خصوص عدم موفقیت اصلاحات در ایران مطرح میشود.  گزاره هایی که مطرح میشود اینست که اصلاحات دائمی و مرحله ای است. اصلاحات قاعده است و انقلاب استثناست. از اصلاحات نباید انتظار انقلاب داشت و اصلاحات نیازمند تئوری، برنامه و نهادسازی است. اصلاحات سیاسی، اقتصادی واجتماعی در ایران همواره با چالش‌ها و موانع متعددی روبه‌رو بوده است. از زمان انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ تاکنون، تلاش‌های مختلفی برای اصلاح ساختارهای حکومتی و بهبود شرایط انجام شده، اما بسیاری از این تلاش‌ها با مقاومت‌های داخلی و خارجی مواجه شده‌اند. با این توصیف به موانع و راهکار های تحقق اصلاحات به صورت مختصر اشاره می شود.

در حوزه سیاست در خصوص موانع می توان به حاکمیت نهادهای غیرانتخابی اشاره کرد. نهادهایی که دارای اختیارات گسترده‌ای هستند که گاهی در مقابل اصلاحات ایستادگی می‌کنند. مسئله دیگر تقسیم بندی ایدئولوژیک و اختلاف بین جناح های اصولگرا – اصلاح طلب و اعتدال گرا موجب شده که گروه وابسته به حاکمیت که همیشه در قدرت نفوذ دارد بعنوان رقیب مانع اصلاحات و روند را کند کند. نکته دیگر انتشار نفرت و قبیح دانستن واژه اصلاحات و اصلاح طلبی است که موجب سرکوب نیروهای اصلاح‌طلب و محدودیت‌های اعمال‌شده بر فعالان سیاسی، مطبوعات و احزاب است و فضای اصلاحات را تنگ می‌کند. در حوزه اقتصاد، وابستگی به نفت و اقتصاد نفتی باعث شده است که اصلاحات ساختاری با مقاومت ذینفعان اقتصادی مواجه شود. فساد سیستماتیک فساد اداری و مالی در بدنه دولت و نهادهای عمومی، مانع بزرگی در برابر اصلاحات اقتصادی است و تحریم های ایالات متحده علیه ایران نیز اصلاحات را دشوارتر کرده است. در حوزه فرهنگ سیاسی و جامعه نیز مقاومت محافظه‌کاران سنتی و برخی جریان‌های سنتی که با تغییرات اجتماعی و فرهنگی مخالفند و اصلاحات را تهدیدی برای هویت اسلامی می‌دانند به همراه محدودیت آزادی بیان، سانسور و کنترل رسانه‌ها، مانع از شکل‌گیری گفتمان اصلاح‌طلبانه و تغییرات می‌شود. با این توصیف راهکارهایی نیز برای تسهیل و احیای اصلاحات در ایران می توان ذکر کرد.

گفت‌وگوی ملی و ایجاد فضای گفت‌وگو بین جناح‌های مختلف برای کاهش تنش‌های سیاسی و تقویت نهاد های انتخابی مسئله مهمی است. تکثر گرایی و توجه نهاد های تصمیم گیر و  اصلاح قوانین انتخابات و کاهش رد صلاحیت‌ها برای افزایش مشارکت سیاسی راهکار دیگری در مسیر احیای اصلاحات است. گفت‌وگوی بین‌نسلی و ایجاد پل بین جوانان و نهادهای حکومتی برای درک متقابل و توسعه جامعه مدنی در حوزه فرهنگی و اجتماعی موثر بوده و به تقویت اصلاحات مردم محور کمک شایانی می کند. ایجاد نهادهای نظارتی مستقل برای شفافیت مالی و تعامل سازنده با جهان، کاهش تنش‌های بین‌المللی برای جذب سرمایه‌گذاری خارجی راهکار های اقتصادی در خصوص احیای اصلاحات است.

اصلاحات در ایران با چالش‌های متعددی روبه‌روست، اما با تعامل سازنده بین جناح‌ها، تقویت نهادهای دموکراتیک، مبارزه با فساد و بهبود روابط بین‌المللی می‌توان مسیر اصلاحات را هموارتر کرد. برای رسیدن به این هدف، لازم است که همه گروه‌های سیاسی و اجتماعی به میز گفت‌وگو بنشینند و راهکارهای عملی برای تغییرات تدریجی و پایدار ارائه دهند.

payamgooyesemnan