روابط متقابل فرهنگ و محله

یادداشت روز به قلم سعید شحنه؛

روابط متقابل فرهنگ و محله

هر شهری را مرکزی باید تا بتوان در آن رفت و آمد داشت و بتوان هویت خود را در آن دید و آن را باز آفرید . شهری که در آن «مرکز» مکان حقیقت باشد یعنی معنویت با اماکن دینی و مساجد ، اقتصاد با بازار ، تعلیم و تربیت با مدارس و حوزه های علمی و دانشی ، امنیت با برج و باروها و اماکن امنیتی خود را به رخ بکشد و در یک کلام رفتن به مرکز باید به معنی شرکت در شکوه حقیقت و واقعیت باشد .

اما مرکز به جای آنکه قدرتی از خود بتاباند ، جز پنداره ای بخار شده و کدر نیست و تبدیل به اقامتگاه کسانی شده است که آنها را نمی شناسیم . مرکز از ساعت های مشخصی رفت و آمدها را ناچار به تغییر مسیر می کند و حاضران از ساعت های مشخصی چون تیر رها شده از چله از مرکز گریزانند (برداشتی از رولان بارت ، امپراتوری نشانه ها)

لزوم مداخله فضائی و کالبدی مناطق تاریخی و فرسوده شهری :

از آنجا که بافت فرسوده شهری و مناطق تاریخی از چرخه توسعه و تکامل حیات خود جدا شده و به کانون مشکلات اعم از نامناسب بودن سیما و منظر شهری ، جرم خیز شدن ، کولاژ فرهنگی به دلیل ورود اقوام مهاجر و سرریز جمعیت بومی مرکز به مراکز جدید شهری و … تبدیل شده اند ، نیازمند مدیریتی توانمند و کارآمد است تا با استفاده از منابع و ظرفیت های موجود از این مناطق محرومیت زدائی شود . به عبارت دیگر چنین به نظر می رسد که این اماکن از زمان باز مانده اند و نیازمند به روز آمد شدن به وسیله مدیریتی متخصص و توانمند هستند .

پهنه های فرسوده و کالبدهای کهن شهری ظرفیت های رها شده ای هستند که مداخله با هدف بازگشت آنها به گردونه توسعه و ارتقای شرایط امنیت و ایمنی بهداشت و کاهش ناهنجاری های اجتماعی ضروریست . اما رویکرد و استراتژی عناصر مداخله در پهنه های فرسوده و کهن شهری اعم از شورای اسلامی شهر ، شرکت عمران و مسکن ، سازمان عمران و بازآفرینی فضای شهری ، اداره میراث فرهنگی و شهرداری چگونه باید باشد ؟

استراتژی و راهبرد مداخله :

بسیاری از آثار به جای مانده از گذشته در این مناطق گویای ارزش های فرهنگی گذشته ما و جایگزین ناپذیرند و لذا حفظ این آثار مادی فرهنگی که در متن و بطن خود دارای فرهنگ معنوی نیز می باشد ، بر عناصر مداخله فرض و واجب است و مداخله در آنها باید جایگاه فرهنگی آنها را اعم از فرهنگ مادی (ملموس) و فرهنگ معنوی (ناملموس) حفظ و احیا کند و ارزش های فرهنگی گذشته عامل اصلی شکل دهی فضا (مکان یا منطقه) باشد .

وجود آثار باقی مانده از نسل های دور به ویژه در شرایط بحران هویت نسل امروز دارای اهمیت بسیار است و از بین بردن آنها به هر بهانه با هیچ معیار منطقی و عقلانی سازگار نیست . این فضاها به مثابه موزه اند و باید حفظ شوند . با مداخله نباید شناسه های هویت تاریخی – فرهنگی این پهنه ها مخدوش گردد بلکه مداخله در بافت های قدیمی اعم از بهسازی یا حتی نوسازی آن باید از طریق زنده کردن ارزش های فرهنگی نیاکان ما باشد . دخل و تصرف در آنها حداقل و توجه به ارزش های زیبایی شناختی فرهنگ کهن مرکز توجه قرار گیرد . از باب مثال ، فرهنگی که زیبائی درون را بر زیبائی بیرون ترجیح می دهد ، در خلق اثر هم ذهنیت و باور قلبی خود را به عینیت درآورده و زیبائی درون را به نمایش می گذارد ، زیرا معتقد است صورت زیبا نیرزد ای برادر سیرت زیبا بیار . لذا ابنیه با ارزش تاریخی بیشتر از آنکه زیبائی صورت بیرونی (نما) اثر را به رخ بکشند از زیبائی حیرت انگیز داخلی بنا برخوردارند و هرگونه دخل و تصرف ، زدودن و اضافه کردن به درون و بیرون این گونه اماکن به مثابه زدودن بار معنائی ، ارزشی معرفت شناختی و زیبائی شناختی فرهنگی نیاکان بوده و باعث از خود بیگانه شدن بنا می گردد . لازم به یادآوریست که در این مقوله اماکن مقدس ، دینی و مساجد را باید مستثنی کرد زیرا مساجد و کلا بناهای مذهبی و اماکن متبرکه در خدمت ارضای نیاز زیبائی شناختی عام (امت با ترجیح ارضای نیاز قشر مستضعف) هستند .

از دیگر قضاوت های ارزشی این مناطق رابطه فرهنگی دین و محله است . به گونه ای که محله از کوچه های پرپیچ و خم و هزارتو با انتهائی نامعلوم تشکیل می شود که فرد را به مرکز محله با یک بنای با وقار و با ابهت (مسجد) که تماما با فلش ها و نمادهای روبه بالا (مثل منار ، گنبد ، مقرنس ها و قوس های نوک تیز) توجه و نگاه فرد را به عالم بالا و والا معطوف و هدایت می کند و با کوچه های پرپیچ و خم و گُم و هزار تو و هدایت نهائی به مرکزی با یک مسجد در واقع به رهگذر کانونی بودن و دین محور بودن را القا کرده و نیز گوشزد این نکته که راه واصل شدن راهی پرپیچ و خم و هزار توست . ولی متاسفانه لُدریسم و سیاست ماشین محوری شدن محله این معنا و این ارزش معنوی را از محلات زدوده است .

دیگر قضاوت های ارزشی نظیر رابطه بین فرهنگ و طبیعت و محیط زیست ، رابطه بین فرهنگ و خانواده و … در این مناطق قابل بررسی و واکاویست .

سخن آخر

هدف مداخله فضائی و کالبدی مناطق تاریخی باید :

الف) بازتابانندگی ساختار فضائی قبلی آنها باشد و تا حد امکان باید کوشید سایه تاریخ و ارزش های معنوی و فرهنگی این مناطق پر رنگ و خاطره های تاریخی و میراث فرهنگی حفظ شود . یعنی باید اصل بر وفاداری به گذشته و حفظ هویت اثر باشد .

ب) حفظ حرمت خالق اصلی اثر تا یاد و توصیف افراد و فعالیت های نخبگان و فرهنگی در گذر زمان به فراموشی سپرده نشود . همچنین مداخله در مناطق دارای ارزش فرهنگی و میراثی باید دو اصل اساسی را درون خود جای دهد :

1. جامعیت: منظوراز این اصل این است که هر عنصر فرهنگی باید به عنوان جزئی در نظر گرفته شود که درون یک کل قرار گیرد و در رابطه با کل معنا شود به طور مثال خانه کلانتر بازمانده یک نهاد امنیتی است که در کنار نهاد اقتصاد با بازار ، نهاد دین با دو مسجد امام و مسجد جامع و نهاد آموزش با مکتب خانه ، مدرسه و حوزه علمیه و نهاد خانواده به شکل گسترده با خانه ارزش طاهری و نهاد بهداشت با حمام های راسته بازار با کل یکی شده و معنا می یابد . پس چرا عمارت بادگیر ؟!!!
2. سودمندی: منظوراز سودمندی این است که هر عنصر فرهنگی باید به نوعی نیاز در محیطی که در آن به وجود آمده است پاسخ گوید . اصل سودمندی پاسخی به این سوال است که عنصر فرهنگی به چه کار می آمده است ؟ به عبارت دیگر باید ضرورت کارکردی عنصر مورد نظر و این که عنصر چه نیازی را برطرف می کرده است بازتابانده شود .

payamgooyesemnan