عوامل بروز انحرافات دینی در جوامع اسلامی

عوامل بروز انحرافات دینی در جوامع اسلامی

 حجت‌الاسلام مرتضی دربانی

در طول تاریخ، دشمنان دین مبین اسلام همواره کوشیده‌اند تا با روش‌های گوناگون، باورها و ارزش‌های دینی را مخدوش سازند؛ گاه از مسیر سیاست، گاه از مجرای فرهنگ و اخلاق، و گاه نیز از طریق ابزارهای نوین رسانه‌ای و اجتماعی. آنچه مسلم است، انحراف دینی پدیده‌ای تک‌علتی نیست، بلکه مجموعه‌ای از عوامل فردی، خانوادگی و اجتماعی در شکل‌گیری آن نقش دارند.

باید توجه داشت که لزوماً همه این عوامل در یک فرد جمع نمی‌شود؛ بلکه هر انسان به تناسب شرایط، محیط و زمینه‌های شخصی، ممکن است در معرض نوعی از انحراف قرار گیرد. چه‌بسا یک لغزش کوچک، زمینه‌ساز سقوط‌های بزرگ‌تر شود و اصرار بر گناهان صغیره، انسان را به ورطه گناهان کبیره بکشاند.

در این میان، خانواده به‌عنوان نخستین نهاد تربیتی، نقش بنیادینی در پیشگیری یا شکل‌گیری انحرافات دارد. اشتغال بی‌رویه والدین و غفلت از تربیت فرزندان، بی‌توجهی پدران، تساهل و تسامح در شیوه‌های تربیتی، الگوپذیری از والدین منحرف، طرد عاطفی فرزندان و حتی پدیده‌هایی چون فرزندسالاری، تک‌فرزندی یا بی‌فرزندی، از جمله عواملی هستند که می‌توانند زمینه‌ساز آسیب‌های جدی شوند. همچنین افزایش آمار طلاق، بالا رفتن سن ازدواج، تجرد جوانان و دشوار شدن مسیر تشکیل خانواده، به تشدید این وضعیت دامن می‌زند.

در سطح اجتماعی، عواملی نظیر رفاقت با دوستان ناباب، پرسه‌زنی‌های بی‌هدف، بیداری‌های شبانه، نبود الگوهای مناسب و ضعف نظارت فرهنگی، نقش مهمی در انحراف جوانان دارند. در کنار این موارد، ورود بی‌ضابطه فناوری‌های نوین مانند تلفن‌های هوشمند و اینترنت، در صورت استفاده ناصحیح، بستری برای گسترش آسیب‌های اخلاقی فراهم کرده است. پیش از این نیز ابزارهایی همچون ویدئو و سی‌دی‌های مخرب، و امروز شبکه‌های ماهواره‌ای و فضای مجازی، به‌صورت هدفمند در مسیر تغییر سبک زندگی جوانان به کار گرفته شده‌اند.

از سوی دیگر، ترویج مظاهر ناهنجاری همچون بی‌حجابی، مصرف مواد مخدر، عادی‌سازی گناه، از بین رفتن قبح معصیت و کاهش حساسیت‌های دینی، نشان‌دهنده یک تغییر تدریجی اما خطرناک در نگرش‌هاست. هنگامی که امر به معروف و نهی از منکر کمرنگ شود و واجباتی همچون نماز، روزه و پرداخت حقوق شرعی مورد بی‌توجهی قرار گیرد، زمینه برای فاصله گرفتن از معنویت بیش از پیش فراهم می‌شود.

همچنین، گرایش افراطی به مادی‌گرایی، تجمل‌پرستی، رفاه‌طلبی خارج از ظرفیت، تقلید کورکورانه از فرهنگ بیگانه و شیفتگی نسبت به مظاهر غربی، از دیگر عوامل مهم در ایجاد شکاف میان ارزش‌های اصیل دینی و سبک زندگی افراد است. این روند در مواردی به دین‌گریزی، تضعیف باورهای اسلامی و حتی تلاش برای جداسازی دین از عرصه‌های اجتماعی و سیاسی منجر می‌شود.

در این میان، نقش خواص و مسئولان نیز بسیار تعیین‌کننده است. هرگونه ضعف، انحراف یا دوگانگی در رفتار و گفتار آنان، می‌تواند به بی‌اعتمادی عمومی و تزلزل اعتقادات دامن بزند. از سوی دیگر، القائات رسانه‌ای دشمن، برنامه‌ریزی‌های بلندمدت برای تغییر باورها و ایجاد هراس از دشمن، از جمله حربه‌هایی است که در جنگ نرم به کار گرفته می‌شود.

در نهایت، باید اذعان داشت که انحراف دینی، نتیجه مجموعه‌ای از غفلت‌هاست؛ غفلت از خدا، از خود، از خانواده و از مسئولیت‌های اجتماعی. بازگشت به قرآن، تقویت معنویت، احیای نقش خانواده و افزایش بصیرت اجتماعی، از مهم‌ترین راهکارهایی است که می‌تواند جامعه را از این مسیر انحرافی بازگرداند.

بی‌تردید، حفظ هویت دینی و فرهنگی، نیازمند هوشیاری، تلاش مستمر و مسئولیت‌پذیری همگانی است؛ چرا که کوچک‌ترین لغزش‌ها، اگر جدی گرفته نشوند، می‌توانند به بزرگ‌ترین انحراف‌ها بدل شوند.

payamgooyesemnan